eigen onderzoek

Werkgeheugentraining bij kinderen met dyslexie

Veel kinderen met dyslexie hebben in meer of mindere mate een zwak werkgeheugen. Het lijkt erop dat er steeds meer manieren zijn om het werkgeheugen te verbeteren. Maar werkt dit ook voor dyslectische kinderen? En welke gevolgen heeft dit voor de dyslexiebehandeling, die zich richt op de verbetering van het lezen en spellen?

Wat is werkgeheugen?

Het werkgeheugen wordt wel als onderdeel gezien van onze executieve functies: de vaardigheden van ons brein om controle uit te oefenen over ons gedrag. Het werkgeheugen is belangrijk voor veel zaken in het dagelijks leven, en speelt ook een grote rol bij het leren op school. Het telefoonnummer dat je net opgezocht hebt, kun je alleen even onthouden door het hardop te herhalen. Als het eenmaal ingetoetst is op de telefoon, ben je het alweer vergeten. Prima: die informatie heb je nu niet meer nodig. Maar soms ben je de informatie ook “kwijt” wanneer het niet de bedoeling is:

  • Je loopt bijvoorbeeld naar de keuken om iets op te halen, maar eenmaal daar aangekomen ben je vergeten wat het was.
  • Je moet een zin opschrijven die de leerkracht dicteert, maar je weet alleen het laatste stukje nog.
  • Je rekent een som uit met verschillende tussenstapjes. Tijdens het uitrekenen van het tweede stapje ben je de tussenuitkomst vergeten.

Dit soort foutjes overkomt ons allemaal wel eens. Zodra je er in het dagelijks leven veel last van gaat hebben, kan er sprake zijn van een zwak werkgeheugen.

Een zwak werkgeheugen komt niet alleen bij kinderen met dyslexie voor, en ook niet bij alle kinderen met dyslexie. Bij kinderen met een andere ontwikkelingsstoornis (zoals autisme, ADHD en dyscalculie) kan een zwak werkgeheugen voorkomen. Sommige kinderen hebben alleen een zwak werkgeheugen maar geen ‘labeltje’. Dat geldt ook voor volwassenen. Daarnaast is een zwak werkgeheugen een kenmerk van veroudering. Totdat we 25-30 jaar zijn, wordt ons werkgeheugen steeds beter. Na die tijd wordt het helaas steeds iets minder goed. Meer informatie over het werkgeheugen kun je bijvoorbeeld lezen in “Het werkgeheugen. Gerichte ondersteuning bij leerproblemen” (Alloway, 2014).

Werkgeheugen en dyslexie

In de studie die ik met mijn collega’s heb gedaan, hebben we kinderen geselecteerd die ernstige dyslexie én een zwak werkgeheugen hadden. Wat we al wisten werd bevestigd: hoe ernstiger de lees- en spellingproblemen, hoe zwakker het werkgeheugen. Je vraagt je natuurlijk meteen af: kunnen we dan niet iets doen aan die werkgeheugenproblemen? Het antwoord op die vraag is niet zo makkelijk. Maar er zijn steeds meer manieren om het werkgeheugen te trainen. Het loont dus de moeite om dat eens te gaan proberen met deze dyslectische kinderen.

Werkgeheugentraining

Er zijn diverse aanbieders van werkgeheugentrainingen of trainingen van executieve functies (in Nederland bijvoorbeeld Cogmed, Jungle Memory en Brain Game Brian). De meeste kunnen op de computer gedaan worden. De kinderen oefenen met een soort spelletjes waarbij ze hun werkgeheugen nodig hebben. Soms zijn dit spelletjes met letters of woorden, soms met getallen, en soms met beelden. Over het algemeen moet er flink intensief geoefend worden, worden de kinderen beloond voor hun inzet, en is het nodig dat een ouder, leerkracht of andere begeleider helpt bij het maken van de taken.

In deze studie is gekozen voor een aanbieder die internationaal al veel wetenschappelijk onderzoek heeft laten doen naar de effectiviteit. De kinderen met ernstige dyslexie én een zwak werkgeheugen werden in drie groepen ingedeeld:

  1. een groep kinderen die alleen een dyslexiebehandeling volgde voor lezen en spelling;
  2. een groep kinderen die vooraf aan de dyslexiebehandeling vijf weken werkgeheugentraining kreeg, waarbij het niveau van de werkgeheugenspelletjes gelijk bleef;
  3. een groep kinderen die vooraf aan de dyslexiebehandeling vijf weken werkgeheugentraining kreeg, waarbij het niveau van de werkgeheugenspelletjes steeds moeilijker werd.

Vervolgens werden alle kinderen gedurende negen maanden gevolgd tijdens hun dyslexiebehandeling. Elke drie maanden werd hun vooruitgang in lezen en spelling bijgehouden.

Het effect van de werkgeheugentraining

Uit de resultaten van het onderzoek bleek, dat de kinderen uit alle groepen even hard vooruit gingen met lezen en spelling. Helaas heeft de werkgeheugentraining hun werkgeheugen niet zodanig veranderd, dat de lees- en spellingbehandeling beter aansloeg.

Direct na de werkgeheugentraining is met een paar psychologische taken gemeten of het werkgeheugen van de kinderen vooruit gegaan was vergeleken met hun score vóór de training. Ook hier vonden we nauwelijks resultaten. Het lijkt er wel op dat de meeste kinderen uit groep 3 (bij wie het niveau van de werkgeheugenspelletjes steeds moeilijker werd) iets beter waren geworden op een van de drie werkgeheugen tests. We moeten echter wel concluderen dat dit een test was die heel erg op de spelletjes leek. Helemaal eerlijk is dat dus niet: als je iets heel vaak oefent, word je er vanzelfsprekend beter in.

En nu?

Hebben we dit onderzoek voor niets gedaan? Heel veel tijd, geld en inspanning van de kinderen vergooid? Dat zeker niet! We weten nu dat een werkgeheugentraining bij kinderen met ernstige dyslexie en een zwak werkgeheugen niet nodig is. De dyslexiebehandeling, die gericht is op het verbeteren van het lezen en de spelling, is veel effectiever dan de werkgeheugentraining. Als je het mij vraagt, moeten kinderen met dyslexie dus vooral een gedegen lees- en spellingtraining krijgen. Tijdens de behandeling kun je wat kleine aanpassingen maken als ze veel last hebben van een zwak werkgeheugen. Je kunt de instructie bijvoorbeeld kort houden en een paar keer herhalen, zodat het kind het niet zomaar kwijt is. Ook kun je samen bespreken welke handigheidjes kunnen helpen in de klas: een stappenplannetje, takenlijstje, een maatje of nog een keer aan de juf vragen. Voor meer adviezen bij een zwak werkgeheugen zie Alloway (2014).

Regelmatig wordt me gevraagd of het zinvol is om een werkgeheugentraining te volgen. Het gaat dan om kinderen die last hebben van een zwak werkgeheugen, “los” van de leerproblemen (hoewel ze eigenlijk niet los van elkaar te zien zijn). Dit is een onderwerp waar ik zelf geen onderzoek naar gedaan heb. Maar ik heb er wel wat onderzoek over gelezen. In het onderzoek naar werkgeheugentrainingen blijft de “transfer” naar de dagelijkse situatie lastig. Met andere woorden: de vaardigheden die je in een werkgeheugentraining traint, zijn niet per se dezelfde als de vaardigheden die je in het dagelijks leven nodig hebt. Als je denkt dat een werkgeheugentraining bij jouw kind/leerling zinvol zou zijn, zou ik het vooral proberen. Maar laat je goed informeren. De kosten kunnen hoog zijn, en het doet een groot beroep op het kind en de begeleider. Weeg de alternatieven dus goed af.

Wat kun je nog meer doen om de ontwikkeling van het werkgeheugen te stimuleren? Daarover later meer…

Verder lezen?

Alloway, T. (2014). Het werkgeheugen. Gerichte ondersteuning bij leerproblemen. Amsterdam: SWP.

Walda, S.A.E., Van Weerdenburg, M., & Bosman, A.M.T. (under review). Working Memory Training Does Not Aid the Remediation of Reading and Spelling.

→ dit artikel is nog niet gepubliceerd; ik zal de link toevoegen wanneer deze er is.

Meer informatie over de werkgeheugentrainingen?

Cogmed

Jungle Memory

Brain Game Brian

Met dank aan…

Dit onderzoek is uitgevoerd in samenwerking met de Radboud Universiteit (prof. dr. Anna Bosman en dr. Marjolijn van Weerdenburg) en Braams & Partners (B&P). De deelnemers aan het onderzoek waren cliënten bij B&P. Zonder medewerking van de kinderen, ouders en collega’s van B&P had dit onderzoek niet kunnen plaatsvinden.

Om gebruik te kunnen maken van de werkgeheugentraining is een research license agreement gesloten met Pearson America. De specialisten die de werkgeheugentrainingen hebben uitgevoerd zijn geschoold als Cogmed coach door Beter Brein. De werkgeheugentrainingen waarvan gebruik gemaakt is, zijn Cogmed Megamemory (groep 2) en Cogmed Robomemory (groep 3). 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s