cognitieve vaardigheden·diagnostiek

Diagnostiek is niet het afnemen van een testje (1)

In het onderwijs en in de jeugdzorg vindt regelmatig diagnostiek plaats op het moment dat er vragen ontstaan over de ontwikkeling van een leerling/jongere. Misschien voer je zelf diagnostiek uit, of ben je erbij betrokken door het opstellen van ontwikkelingsperspectieven, handelingsplannen of leerlingbesprekingen. Helaas kom ik regelmatig situaties tegen waarin het doen van diagnostiek zijn doel voorbij schiet: diagnostiek is niet het afnemen van een testje. Het is het zoeken naar oplossingen waar het klassikale onderwijs niet de gewenste ontwikkeling van een leerling geeft.En daar komt veel meer bij kijken dan het afnemen van een test. Je bent als diagnosticus goed in je werk als je weet waar de grenzen van je kennis liggen. En dus waar je hulp van andere professionals nodig hebt. Een goede diagnosticus heeft natuurlijk geleerd om zorgvuldig te zijn, de test volgens de regels af te nemen en te interpreteren, een goed verslag te schrijven, te communiceren met ouders en leerkrachten. Maar waar hebben we het nu eigenlijk over als we diagnostiek doen? Waar zijn we nu eigenlijk mee bezig? Naast alle kennis en vaardigheden die je hebt geleerd, is voor je professioneel handelen ook je houding belangrijk.

Reductionisme

Onze mensenbreinen zijn het gewend om niet meer dan een paar aspecten tegelijk in ons werkgeheugen te verwerken (voor uitleg over het werkgeheugen zie Het korte duurgeheugen (werkgeheugen)). Dat is waar we ons bewust van kunnen zijn, en waar we rationeel over kunnen denken. Er is zoveel meer, en dat past niet allemaal in ons rationele bewustzijn. We zien dus slechts het topje van de ijsberg. Vind je dat idee interessant, dan raad ik je aan een boek van Ap Dijksterhuis te lezen: Het slimme onbewuste (2007). Door dit boek ben ik me zó bewust geworden van de beperkingen van rationeel en rechtlijnig denken, en dat je best ook eens op je “gut feeling” kunt vertrouwen.

5_Dennett_Gulzigreductionisme1-512x1024
Afbeelding 1: bron: Haring, de Lange en Hertogs, (2012)
6_Dennett_Gulzigreductionisme2-513x1024
Afbeelding 2: bron: Haring, de Lange en Hertogs (2012)

 

 

 

Wat doe je als je diagnostiek doet? Je wil een probleem afpellen tot de kern, vereenvoudigen. Waarom doe je dat? Omdat het geheel zó complex is dat we het niet kunnen overzien. Dat heet reductionisme, en brengt ons vaak een stuk verder. In Afbeelding 1 kun je zien hoe reductionisme werkt als je de werking van een stofzuiger wil onderzoeken.  Je begrijpt veel meer van de werking van een stofzuiger, als je de onderdelen uit elkaar haalt. Je ziet bijvoorbeeld dat er een stofzak in zit, een motor die zorgt voor de zuigkracht, een slang waardoor het stof naar binnen gezogen wordt. De motor kun je nog verder uit elkaar halen in diverse onderdelen. De werking ervan gaat mij te ver, maar als je je erin verdiept, is het mogelijk om ook de werking van de motor te begrijpen. De wetenschappelijke methode is gebaseerd op deze werkwijze, en we zijn er ver mee gekomen. Toch lijkt reductionisme niet altijd even goed te werken, zoals de filosoof Daniel Dennet stelt in zijn theorie over gulzig reductionisme. Je kunt ook te ver gaan en daardoor het geheel niet meer overzien. Bijvoorbeeld: als je de samenstelling van het papier van de stofzak zou onderzoeken, en gaat kijken van welke bomen dit papier is gemaakt, brengt dat je niet verder in het begrijpen van de werking van de stofzuiger.

De reductionistische methode wordt ook in de sociale wetenschappen gebruikt. En daar moeten we al helemaal mee oppassen, zo blijkt uit Afbeelding 2 over het gulzig reductionisme. We kunnen de werking van een mens niet begrijpen door hem simpelweg in stukjes uit elkaar te halen. Dat wíllen we wel. Denk maar eens aan de medische wetenschappen: ze zijn ver gekomen door (overleden) mensen of dna uit elkaar te halen en te onderzoeken. Maar er blijft nog zoveel onverklaard. We kunnen (nog) niet voorspellen wie een chronische ziekte krijgt en wie niet. En ook of bepaalde medicijnen bij iemand werken, is altijd afwachten. Hetzelfde geldt voor ons brein: door het uit elkaar te halen, hebben ze er een hoop over geleerd. Maar menselijk gedrag kun je meestal niet doorgronden door de hersenen te bestuderen. Daar komt veel meer bij kijken. Kinderen met een leerprobleem kun je dus niet alleen begrijpen door een testje af te nemen. Het geheel is veel complexer dan de som der delen.

Emergentie

Maar hoe kunnen we dit soort problemen dan wel begrijpen? Van mijn promotor Anna Bosman heb ik daarover veel geleerd. En ook tijdens een summerschool van Bas Haring heb ik meer begrip gekregen. Het blijkt dat complexe systemen van nature een patroon aanhouden dat een werkend geheel vormt. Echter, bestudeer je een klein stukje van dat geheel, dan kom je niet veel te weten over de werking ervan. Dat idee heet emergentie en komt om ons heen veel voor. Bijvoorbeeld bij zwermen vogels, scholen vissen, termietenheuvels, en ook de opbouw van cellen in ons lichaam. Zie voor een voorbeeld het onderstaande filmpje.

Dit soort systemen is dus heel lastig te onderzoeken zoals wij dat graag zouden willen. Simpelweg omdat het heel complex is om te begrijpen. We willen graag een oorzaak selecteren, zodat we het probleem kunnen oplossen, maar “Bij emergentie is in feite sprake van een oneindige of in ieder geval zeer grote hoeveelheid oorzaken die allemaal samen en tegelijkertijd optreden” (https://nl.wikipedia.org/wiki/Emergentie). Ook hebben de “oorzaken” wederzijds invloed op elkaar, zodat je oorzaak en gevolg niet echt uit elkaar kunt halen.

Dus uit elkaar pellen geeft je geen antwoord op de vragen die je hebt: je kunt een complex systeem niet bestuderen door er een stukje uit te halen. Wat kun je daarmee als je diagnostiek doet in het onderwijs? Daarover volgende week meer.

Verder lezen?

Dijksterhuis, A. (2007). Het slimme onbewuste. Denken met gevoel. Amsterdam: Bert Bakker.

Haring, B., de Lange, R., & Hertogs, S. (2012). Gulzig reductionisme 1 en 2. Gedownload van http://www.robindelange.com/dennett-infographics op 20 juni 2016.

Raisingmaggie (2010). Amazing starlings murmuration (full HD). Gedownload van https://www.youtube.com/watch?v=eakKfY5aHmY op 20 juni 2016.

Wikipedia (2016). Emergentie. Gedownload van https://nl.wikipedia.org/wiki/Emergentie op 20 juni 2016.

 

Een gedachte over “Diagnostiek is niet het afnemen van een testje (1)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s