cognitieve vaardigheden·diagnostiek

Diagnostiek is niet het afnemen van een testje (2)

De vorige keer schreef ik over gulzig reductionisme en emergentie, en hoe ze van toepassing zijn op diagnostiek en het onderwijs (zie Diagnostiek is niet het afnemen van een testje (1)). De conclusie is dat je een complex systeem niet kan onderzoeken, door een stukje ervan te bekijken. Je zult altijd naar het grotere geheel moeten kijken.

“Stoornissen bestaan niet”

Dus nu weer even naar het onderwijs. In het meinummer van Balans Magazine stelt Anna Bosman: “stoornissen bestaan niet” (Starremans, 2016). Dat is een vergaande uitspraak in dit blad. Maar als je er goed bij stilstaat en denkt aan het gulzig reductionisme en het idee van emergentie, helemaal niet zo gek. Ze hebben stoornissen uitgevonden, om problemen een naam te kunnen geven, en dus een oorzaak. We vinden het namelijk lastig om dat complexe geheel te begrijpen. En zo vaak wordt dat beschreven als een tautologie! Hoe vaak lees je niet: de leesproblemen van Loes worden veroorzaakt door dyslexie. Zoek je naar een definitie van dyslexie, dan zie je: “Dyslexie is een stoornis die gekenmerkt wordt door een hardnekkig probleem met het aanleren en het accuraat en/of vlot toepassen van het lezen en/of het spellen op woordniveau. Het vaststellen van de diagnose gebeurt op grond van objectief waarneembare kenmerken.”(Steunpunt dyslexie, 2016). De leesproblemen van Loes worden dus verklaard door een probleem met het aanleren en/of vlot toepassen van het lezen. Met andere woorden: de verklaring is hiermee niet gevonden.

Moeten we nu nooit meer een diagnose stellen? Idealiter zou ik wel af willen van dat systeem. Maar dat kan niet als we het onderwijs organiseren op de manier waarop we dat nu doen. Kinderen die zich niet ontwikkelen volgens (het tempo van) “de norm”, zouden in dat geval nog veel slechter onderwijs krijgen. Op hoog niveau in het onderwijs zouden er dan veranderingen moeten optreden. Daar hebben wij op dit moment misschien geen invloed op, maar dat betekent dat we ons heel erg bewust moeten zijn van dat waar we mee bezig zijn.

sterrenhemel ingevuld
Afbeelding 1: een manier om naar de samenhang tussen cognitieve vaardigheden te kijken

Hoe zie ik het dan voor me? In mijn promotie-onderzoek en in de praktijk heb ik me een beeld gevormd van hoe cognitieve vaardigheden samenhangen als geheel, en steeds probeer ik dit plaatje voor ogen te houden (zie Afbeelding 1). Je kunt het aanvullen met nog veel meer cognitieve vaardigheden, emotionele vaardigheden, factoren in de omgeving, en vul maar in. Vaardigheden die wederzijds flink samenhangen, zijn sterren die dichter bij elkaar staan. Bijvoorbeeld lezen en spelling. Het geheugen is een soort spil in het stelsel: het hangt samen met rekenen, lezen, spelling, de aandachtsconcentratie en nog veel meer. Op het moment dat je een vaardigheid onderzoekt (een test afneemt), kijk je door de sterrenkijker en zie je slechts één ster. Je ziet de ster zelfs een beetje vertekend, omdat het licht van de omliggende sterren de omgeving van deze ster wat beïnvloedt (een test meet nooit één zuivere vaardigheid). Je wil één ster tegelijk zien, maar dat is onmogelijk. Bovendien levert informatie over één ster ons nooit de oplossing voor het volledige sterrenstelsel. Dus kijk, behalve door je sterrenkijker, af en toe ook eens met het blote oog. Vergeet niet te kijken naar de andere sterrenstelsels (de omgeving van het kind). En als je alle informatie verzameld hebt, slaap er dan een nachtje over zodat je onbewuste een en ander op een rijtje kan zetten (een goed advies van Ap Dijksterhuis, 2007).

Passend onderwijs

In een webinar van de NVO op 7 juni j.l. legde José Wichers-Bots (Kenniscentrum Passend Onderwijs Fontys Hogescholen) de invoering van het passend onderwijs uit als onderdeel van een paradigmashift in het onderwijs. De afgelopen 60-70 jaar is er sprake geweest van een verandering van de visie op onderwijs en zorg voor kinderen. In eerste instantie richtte men zich op het defect, en werden kinderen met eenzelfde defect op een speciale plek verzorgd en/of onderwezen. Geleidelijk aan werd de visie ontwikkelingsgericht: alle kinderen moesten de kans krijgen om zich zo normaal mogelijk te ontwikkelen. De nadruk lag hier op de gemiddelde ontwikkeling. Vandaar de vergelijking met “de norm” die we bij diagnostiek gewend zijn. En vandaar dat we het gewend zijn om een stoornis vast te stellen bij een bepaalde afwijking van die norm. Inmiddels bevinden we ons in een shift naar een visie vanuit burgerschap: we zouden groeien naar een participatiesamenleving, met een passende plek voor ieder kind. Daarvoor is het nodig, dat we het onderwijs meer divers maken. Passend onderwijs zou vanuit dat idee ontwikkeld zijn. Hoe dat in de praktijk vorm krijgt, en wat je daarvan vindt, is een ander punt…

De verandering van visie op onderwijs en zorg lijkt goed te passen in de hierboven geschetste visie op diagnostiek. Hoe meer mensen dit begrijpen, hoe beter het uit de verf zal komen. Ik hoop dat dat gebeurt in het passend onderwijs aan alle kinderen. Niet alleen aan kinderen met “een stoornis”, maar ook aan kinderen die met het huidige onderwijs niet in staat zijn om volledig gebruik te maken van hun (zeer) sterke capaciteiten.

Dus: wat je ziet is het topje van de ijsberg. Diagnostiek is niet het afnemen van een testje. Je bent pas een diagnosticus als je de vaardigheden hebt om de rest ook te zien. En ernaar te handelen binnen de kaders die de praktijk ons nu voorschrijft. Een diagnosticus doet dat niet in een keer “perfect”, maar volgt een cyclus en stelt deze elke keer bij vanuit een professionele houding.

Verder lezen?

Dijksterhuis, A. (2007). Het slimme onbewuste. Denken met gevoel. Amsterdam: Bert Bakker.

Starremans, S. (2016). Stoornissen bestaan niet. Balans Magazine, mei, 44-47

Steunpunt dyslexie (2016). Gedownload van  Stichting Dyslexie Nederland. www.steunpuntdyslexie.nl/wat-is-dyslexie/oorzaken/stichting-dyslexie-nederland/ op 20 juni 2016.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s