cognitieve vaardigheden

Leren (bege)leiden (I)

Waar je ook zit in het onderwijs: in min of meerdere mate heb je altijd een begeleidende rol en geef je dus leiding aan het leren. Of dat nu het leren van leerlingen, studenten, stagiaires, collega’s of zelfs je eigen leren is. In mijn dagelijkse werk ben ik daarvan op verschillende plekken een paar heel mooie voorbeelden tegengekomen, die ik de komende weken op mijn blog zal delen. Vandaag deel I over het begeleiden van een leerproces in het algemeen.

Het begeleiden van een leerproces is in de eerste plaats heel persoonlijk: waarschijnlijk vul je de begeleiding in naar beste eer en geweten en geef je tips op basis van je eigen ervaringen. Op het moment dat ik zelf vastloop in mijn begeleiding, komt dat meestal omdat de oplossingen die ik op basis van mijn eigen ervaringen met leren heb bedacht, in dit geval niet werken. Het werkt niet voor iedereen hetzelfde helaas. Van succesvolle “lerenden” is bekend dat zij een goed inzicht hebben in hun eigen leerproces en op basis daarvan hun strategie bepalen. Wie je ook begeleidt, de eerste stap is dus om een goed inzicht te krijgen in hoe het leren bij deze persoon werkt. Soms zijn daar gegevens over beschikbaar, bijvoorbeeld als een (psychodiagnostisch) onderzoek heeft plaatsgevonden. Dat is echter niet altijd het geval. Zo’n onderzoek is niet altijd nodig om inzicht te krijgen. Daarbij komt dat de resultaten van een onderzoek vaak erg abstract zijn, en dat alsnog vertaling naar de praktijk nodig is om er ook echt iets mee te kunnen. Tot slot heeft het weinig zin om dit als begeleider in je eentje uit te zoeken: eventuele interventies zijn veel succesvoller wanneer ook de lerende inzicht heeft, het doel begrijpt, en gedeeltelijk eigenaar is van het doel. Samen wijzer worden in het leerproces kan onder andere door psycho-educatie en door strategieën aanleren en uitproberen.

Psycho-educatie

Psycho-educatie is een term die in de jeugdzorg veel wordt gebruikt in de context van ontwikkelingsstoornissen. Ouders, leerkrachten en/of kinderen krijgen met psycho-educatie achtergrondinformatie over bepaalde ontwikkelingsstoornissen en welke handreikingen praktisch kunnen zijn. Hoewel psycho-educatie wel meteen heel serieus klinkt, vind ik het niet voorbehouden aan situaties waarin sprake is van een ontwikkelingsstoornis. Ook in andere gevallen kan het nuttig zijn om te begrijpen hoe bepaalde zaken in je hoofd werken, en welke tips er zijn. Bijvoorbeeld als je effectiever wil studeren, je beter wil leren concentreren in de klas, of als je moeite hebt met het stampen van woordjes voor de vreemde talen.

Figuur 1 en 2: Interpretatie van het “Oh shit-centrum” in het brein door een creatieve leerling (met dank aan mijn collega Katja van Galen)

Een hulpmiddel bij dit soort vragen kan zijn “Help ik word slimmer”, een boekje dat samen met of door een leerling gelezen kan worden en bij het boek “Breinlink voor ouders” (Dirksen, 2011) hoort. Met dit boekje leren leerlingen hoe het leren in het brein werkt, en dat je beter kunt worden in de dingen die je belangrijk vindt. Er wordt veel gebruik gemaakt van metaforen en plaatjes om de abstracte principes helder te maken. Wat daarnaast erg aanspreekt is dat het op een ludieke manier wordt gebracht. Een voorbeeld is het “oh-shitcentrum”, ofwel het gebiedje in je hersenen dat ervoor zorgt dat je een andere oplossing gaat zoeken wanneer je een foutje maakt. De zogenoemde “breintips” en de genoemde websites zijn eenvoudige startpunten om aan de slag te gaan. “Help ik word slimmer” is met name geschikt voor leerlingen in de bovenbouw van het basisonderwijs en leerlingen in de eerste en tweede klas van het voortgezet onderwijs.

Voor iets jongere leerlingen kan de methode “Beter bij de les” (Van der Donk et al., 2015) wellicht uitkomst bieden. Hiernaar heb ik ook in de vorige post al verwezen (Interventies voor het lange duurgeheugen). Dit is een programma waarin een combinatie van psycho-educatie, compenserende strategieën en gerichte vaardigheidstraining wordt aangeboden. Om het volledige programma te volgen is een geschoolde leerkracht en een behoorlijke tijdsinvestering nodig. Ik vind het programma echter zo helder opgezet, dat ook losse onderdelen gericht ingezet kunnen worden. De vijf kernvaardigheden waarop het programma zich richt zijn Gerichte aandacht, Planning en initiatie, Verdeelde aandacht en werkgeheugen, Doel- en taakgericht gedrag en Metacognitie/controleren. Ook dit programma sluit goed aan bij de belevingswereld van de doelgroep en werkt met toegankelijke metaforen als “breinbewakers” en “breinbandieten” en een aantrekkelijk werkboek waarin o.a. het breinkasteel staat afgebeeld. Op http://www.lannoocampus.nl/bbdl zijn voorbeelden te beluisteren en bekijken van het materiaal.

Strategieën

Naast psycho-educatie, kunnen ook strategieën een belangrijke rol spelen in de begeleiding van het leren. In bovenstaande programma’s worden dan ook veel verschillende strategieën gebruikt.

Naast de tips uit deze programma’s, geeft het boek “Executieve functies bij kinderen en adolescenten. Een praktische gids voor diagnostiek en interventie” (Dawson & Guare, 2013) tips voor strategieën bij het begeleiden van leerlingen in het voortgezet onderwijs en ouder. In eerdere posts over Werkgeheugen interventies in de praktijk en Interventies voor het lange duurgeheugen zijn ook diverse (geheugen)strategieën aan bod gekomen. Andere tips, zoals hulp bij het maken van mindmaps, lezen, luisteren en concentreren en het stellen van doelen zijn te vinden in “Leer als een speer” (Van den Brandhof, 2004).

Zoals ik al zei, wat voor de een werkt, hoeft niet te werken voor de ander. Het beste advies is dus om te experimenteren. Dat kan wel eens tegenvallen, maar uiteindelijk heb je zoveel winst als je de juiste snaar hebt geraakt. Ook van strategieën die niet goed blijken te werken kun je een hoop leren. Het is dus nooit voor niets geweest!

Verder lezen?

Dawson, P. & Guare, R. (2013). Executieve functies bij kinderen en adolescenten. Een praktische gids voor diagnostiek en interventie. Amsterdam: Hogrefe

Dirksen, G. (2011). Breinlink voor ouders. Je kind helpen leren. Scriptum

Van der Donk, M. et al. (2016). Beter bij de les. Training in executieve functies. Houten: Lannoo Campus

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s